London Uyghur Ensemble

Englische
 London Uyghur Ansambili
 Uyghur muzika tetqiqati
 Uyghurlar heqqide melumat
 En'gliyediki uyghurlar
 Uyghur muzikisi /audio
 Uyghur muzika /video
 Uyghur muqam tekistliri
 Uyghur naxsha tekistliri
 Uyghur shi'erliri
 Uyghur edebiyati
 Dunya muzikisi /audio
 Dunya muzikisi /video
 Internet radio & tv
 Bashqa sehipiler
    
       Bookmark and Share




London kochiliridiki Ottura Asiyaning "kichik" izliri

Aziz Isa

  Aziz Isa

 *Bu maqale Britaniye BBC agentlighining Uzbek sehipiside 2008-yili 10-yaniwar elan qilinghan.  


Qeshqer kochisi

Qeshqer kochisi Thames Deryasining jenubidiki Plumstead boligige jaylashqan London Qeshqer kochisi

Egerde siz kunlerning biride buyuk britaniyining london shehirige kélip ziyarette bolghiningizda, london kocha xeritisige qarap "k" herpidin kocha ismini izdisingiz sizge we putkul ottura asiyagha tonush bolghan bir qedimiy sheherning ismi "Qeshqer kochisi" (Kashgar Road) kuzingizge chéliqidu we sizni heyranliqqa chomduridu.

Wehalenki asiyaning merkizidin orun alghan, emma bugunki kunde gherbke nahayiti az tonulghan bu qeshqer qedimiy shehiri 11-esirlerde uyghur qaraxaniylar dölitining paytexti we ottura asiya turkiy xelqlerning siyasiy, medeniy merkezliridin biri bolghan. "Qeshqer" sözining uyghur turki tilidiki menisi "derya qéshi yaki qash" digen sözdin kilip chiqqan bolup, qeshqer shehiri zerepshan deryasining ikki qéshigha jaylashqan.

Londondiki qeshqer kochisi bolsa buyuk britaniyining paytexti london sheherning sherqige, Thames deryasining jenubidiki Woolwhich sana'et rayonining merkizi bolghanPlumstead böligige jaylashqan. Bu yer buyuk britaniye padishahliqi teripidin 1805 yili buyuk britaniye impériyisining kunsayin éshiwatqan herbiy sana'iti uchu orun teyyarlash meqsitide "padishahliq top-zembirek herbiy eshya iskilati" (The Royal Arsenal ) qilip özgertilgen.

Burun gherb uchun tamamen natonush bolghan qeshqer heqqidiki xewerler peqet 1860 we 1870- yilliridila buyuk britaniye metbu'atlirida bérilishke bashlaydu bolupmu buyuk britaniye we rusiyidin ibaret ikki impéral kuchning ottura asiyada öz tesir kuchini kéngeytish uchun riqabetke chushken "katta oyun" urushida téximu gewdilik bolidu. Qeshqer ismining gherb metbu'atlirida tunji tilgha élinishi asasen shu ölkide yuz bergen yerlik weqelerge baghlan'ghan bolup yeni 1860- yilliridiki manju ching impériyisige qarshi chong kölemlik qozghilang bashlan'ghan hem qoqend qomandani yaqup begning qeshqeriyege hökumdar bolghan bir waqitqa toghra kélidu. 1865- Yili yaqup beg qoqendtin qeshqerge kélidu. 1867- Yili qeshqer we uning etrapidiki rayonlarni özining hökumranliqi astigha alidu. Qeshqer Heytkah jamesi

Heytkah Jamesi Qeshqerning simowligha aylan'ghan

Buyuk britaniye 1866- yili eng deslipide hindistanliq armiye emeldari mirza shujani mexpi halda qeshqerge weziyetni igileshke ewetidu. Uning asasliq wezipisi bolsa bu natonush bolghan rayonning ishenchlik xeritisini sizip chiqish we qeshqerdiki siyasiy weziyetning tereqqiyatini kuzitip buyuk britaniye impériyesige melum qilish bolghan. 1868- Yili tunji qétim britaniyilik sodigerRobert Shaw hindistandin chay we bashqa mehsulatlarni élip bir soda karwinini bashlap qeshqerge kélidu. Buningdin anche uzaq otmey yene buyuk britaniye imperiyisining hökumet wekili George Hayward ladax arqiliq taghlarni késip utup qeshqerge kélidu. Her ikki britaniyilik qeshqerde yaqup beg teripidin bir qanche aylar kutuwelinidu we axirida yaqup beg özining buyuk britaniye impériyesige bolghan dostluq isteklirini ipade qilip ularni yolgha salidu. Bu kishiler hindistan'gha qaytip kelgendin kéyin "impériyining qehriman oghlanliri" sherpi bilen katta mukapatlinidu. Shuningdin kéyin qeshqer heqqide britaniye metbu'atida "eng axirqi bayqalghan xeterlik we sirliq bir rayon" dep xewerler bérishke bashlaydu.

Eyni waqitta buyuk britaniye yene yaqup begning rusiye bilenmu sözlishwatqanlighidin xewerdar bolup, rusiye 1871- yili ili derya wadilirining shimalini öz ishghaliyitige alidu. Bu waqitta yaqup beg hakimiyitini tizdin sherq we shimalgha kéngeytip qumul we bugunki urumchini öz hökumranliqigha alidu. 1873- Yili buyuk britaniye impériyisining hindistandiki bash walisiLord Mayo 350 ademdin terkip tapqanDouglas Forsythe rehberlikidiki bir diplomatik wekiller ömikini qeshqerge ewetidu. Bu wekiller atliq eskerler, terjimanlar, hökumet ish bejirguchilliri, yolbashlighuchilar we mulazimetchi xadimlardin teshkil tapqan idi. Bu qétimqi zor kölemlik diplomatik ziyarettin kéyin buyuk britaniye impériyisi yaqup beg hökumitini resmiy yosunda étirap qilidu we diplomatik munasiwet ornitidu. We bu munasiwetlerning tereqqiyatigha ulinip, buyuk britaniye hökumiti manju ching we yaqup beg hökumetlirining wekilliri bilen britaniye hindistani, rusiye we xitay döletliri otturisida biterep bolghan bir musteqil döletning qorulush imkaniyetliri heqqide sulhi bashlaydu. Kashgariye Emiri Yaqup Beg-photo Wikipediadin elinghan)

Buyuk britaniye imperiyisi qeshqeriye emiri yaqup beg hökumitini resmiy yosunda étirap qilidu we diplomatik munasiwet ornitidu

Emma buyuk britaniyining yaqup beg hakimiyitige bolghan qiziqishi uzaqqa barmaydu chunki london qeshqer bilen resmiy diplomatik munasiwet ornatqandin bashlap St Petersburg ni qeshqeriyeni otturidiki bir musteqil biterep dölet dep étirap qilishi heqqide bir qanche qétimlap diplomatik sohbetler élip barghan bolisimu rusiye imperiyisining turkistandiki menpi'eti sewebidin ret qilinidu. Yene bir tereptin bu waqitta xitay manju ching hökumiti xitay ichki ölkiliride yuz bergen teyiping qozghilingini ghelibilik basturup qeshqeriyerni qayta ishghal qilish uchun jiddiy herbiy yurush teyyarliqi qiliwatatti. Mana bu murekkep weziyette "katta oyun" ishtirakchiliri arisida qeshqeriyege birqeder adililaraq mu'amilide bolup kelgen buyuk britaniye imperiyisi öz menpe'etlirige paydisiz bu özgirishlerdin mahirliq bilen paydilinidu. 1876- Yili manju ching hökumiti xitay génirali zo zungtangni 200, 000 kishlik zor qoshun bilen bilen 40, 000 kishlik eskiri bolghan yaqubegni yoqtup, qeshqeriyeni ishghal qilishqa ewetishi bilen tengla buyuk britaniye impériyisi eger xitay ching hökumiti bu rayonni qaytidin öz hökumranliqi astigha alsa rusiyige qarshi kuchluk bir qalqan bolalaydighanliqni jezim qilidu we yaqup begni qollashtin tamamen waz kéchip eksiche qarshisigha siyaset qollunup zo zungtanggha qoral we iqtisadiy yardem béridu. Rossiye sodigerlirimu pursetni ghenimet tutup zo zungtang eskerlirini ashliq bilen temilleydu. Gerche zo zungtangning qeshqerge élip barghan herbiy istilasi asta we iqtisadi chiqimi nahayiti köp bolsimu emma muwapiqiyetlik bolidu. Zo zungtang urumchini 1876- yili 8- ayda ishghal qilidu we zor kolemdiki qanliq qirghinchiliq élip baridu. Yaqup beg 1877- yili 5-ayning 28- kuni korlida wapat bolidu we shu yili 12- ayda qeshqer xitay manju ching ishghaliyiti astigha chushidu. Zo zungtang 1878- yili 1- ayda qeshqerning eng jenubidiki qedimy sheher xotenni ishghal qilip qeshqeriyege élip barghan herbiy istilasini tamamlaydu.

1881- Yili rusiye ili wadisini xitay manju ching hökumitige qayturup béridu. Xitay manju ching hokumiti 1884- yili qeshqer we uning etrapidiki rayonlarning hemmisini qoshup "shinjang" (yéngi zimin, yéngi chigra) dep nam béridu we resmiy shekilde xitay manju ching impériyisining bir ölkisi qilip békitidu. Yene shuninggha qarimay buyuk britaniye we rusiye impériyiliri qeshqeriyede öz tesir da'irisini körsitishni yillarche dawam qilduridu. Kéyinki yillarda britaniyilik qédirip tekshurguchilerning qeshqeriyede élip barghan ish izliri teswirlinip yézilghan ajayibatlirdin britaniye xelqi yillarche huzur alidu biraq eyni waqitta sherqiy turkistanda uch imperiye otturisida bolup ötken nahayiti shepqetsiz, murekkep siyasiy "katta oyun" ning qurbani bolghan qeshqeriyeni yad étish uchun mengguluk abide qilip qoyulghan londondiki qeshqer kochisi (London Kashgar Road) shu tarixning shahiti supitide bugun'giche un-tinsiz saqlinip kélidu.



Esli xewer menbesi:

BBC Uzbek.com

Uyghur yengi yeziqida:

http://www.bbc.co.uk/uzbek/news/story/2008/01/080110_qeshqer_st_lat.shtml

Uyghur kona yeziqida:

http://www.bbc.co.uk/uzbek/news/story/2008/01/080110_qeshqer_ar.shtml

        Share






















Neshir hoqoqi London Uyghur Ansambiligha tewe.

© Copyright 2007  London Uyghur Ensemble  (LUE).  All rights reserved.

E_mail: web@uyghurensemble.co.uk  Web designed & administrated by Aziz Isa.   

ziyaretchiler sani: